Spis treści
Stolzenberg – miasto widmo. Co o nim wiemy?
Choć pierwsze pisemne wzmianki o tej miejscowości pochodzą dopiero z XVI wieku, tropem jej istnienia podążyli specjaliści z Fundacji Relicta. Kluczem do zagadki okazała się niemiecka literatura z XIX wieku, w której opisywano ruiny w rejonie Sławoborza. W dawnych tekstach pojawiały się informacje o fragmentach fortyfikacji oraz sugestywnych nazwach terenowych, takich jak "Stare Miasto" czy "Szpital".
Wstępna weryfikacja tych doniesień odbyła się w latach 2020–2021 przy udziale detektorystów z grupy „Parsęta”. Poszukiwania zakończyły się pełnym sukcesem, ujawniając ponad 400 metalowych zabytków z okresu średniowiecza. Wśród znalezisk zidentyfikowano narzędzia, elementy pasów oraz monety, w tym denar Barnima II i brakteaty wybite w Szczecinie oraz Strzałowie.
Polecany artykuł:
Odkrycie układu urbanistycznego Stolzenberga. Jak wyglądało miasto?
Przełom w badaniach nastąpił w 2025 roku, kiedy to zastosowano zaawansowane skanowanie laserowe LiDAR oraz metody geofizyczne. Wyniki analiz jednoznacznie potwierdziły, że w zalesionym terenie koło osady Zagrody ukryte są relikty dawnego miasta. Naukowcom udało się odtworzyć jego strukturę, a odwierty geologiczne wykazały obecność warstw kulturowych przekraczających dwa metry głębokości.
- Na obszarze około sześciu hektarów, otoczonym wałem i fosą, zarejestrowaliśmy ponad 1,5 tys. anomalii, czyli nietypowych form terenowych, sugerujących obecność ukrytych po ziemią struktur, np. dawnych budynków. Odwierty potwierdziły obecność takich nawarstwień, przekraczających dwa metry głębokości. Część z nich tworzy regularny układ charakterystyczny dla miast lokowanych na prawie niemieckim. W centralnej części widoczny jest prawdopodobny rynek, otoczony działkami mieszczańskimi, z których tylko część została zabudowana oraz przebieg głównej ulicy prowadzącej do bramy miejskiej – opisał w rozmowie z PAP Piotr Wroniecki, archeolog z Fundacji Relicta.
Szczęśliwym zbiegiem okoliczności teren ten nigdy nie został ponownie zabudowany, a gęsty las uchronił pozostałości przed zniszczeniem. Dzięki temu obwałowania ziemne są doskonale czytelne, a dawna fosa wciąż osiąga głębokość 5,5 metra.
Kto założył Stolzenberg i dlaczego miasto upadło?
Datowanie radiowęglowe wskazuje, że ośrodek tętnił życiem już w początkach XIV wieku, a jego założenie mogło nastąpić w drugiej połowie wieku XIII. Lokalizacja sugeruje, że inicjatorami budowy byli margrabiowie brandenburscy, dla których była to ważna osada o charakterze nadgranicznym. Udział biskupów kamieńskich w tym przedsięwzięciu wydaje się ekspertom mniej prawdopodobny.
Mimo strategicznego położenia, historia Stolzenberga była krótka i zakończyła się nagłym wyludnieniem. Przyczyny, dla których mieszkańcy opuścili miasto, wciąż pozostają w sferze domysłów. Dostępne dane historyczne i kartograficzne potwierdzają jedynie fakt szybkiego upadku ośrodka.
- Nie potrafimy powiedzieć, jakie było jego zaludnienie i czemu miasto opuszczono. Zwykle nie tylko jeden czynnik decyduje o zaniku miasta czy jego degradacji do roli wsi, lub o przeniesieniu w nowe miejsce. Czasem to przyczyny naturalne jak powodzie, czasem zmiany szlaków komunikacyjnych powodowały, że w danym mieście była mniejsza aktywność, co powodowało upadek handlu, rzemiosła i zubożenie miasta. Czasem były to oczywiście wydarzenia militarne, wojny, najazdy. Nasze prace pokazały obraz ogólny miasta, ale żeby poznać przyczyny upadku, potrzebne byłyby badania sondażowe – wyjaśnił Marcin Krzepkowski z Fundacji Relicta.
Projekt badawczy sfinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, ale prace archeologów na tym się nie kończą. Zespół planuje kolejne działania, w tym badania nieinwazyjne i przyrodnicze, aby lepiej zrozumieć przeszłość tego unikatowego obiektu.
- Planujemy doprecyzować, kiedy miasto zostało lokowane, w jakich okolicznościach uległo wyludnieniu. Bardzo ważne jest ustalenie lokalizacji kościoła wraz z cmentarzem, który wzmiankowano po raz pierwszy w 1291 roku. Takie informacje pozwolą nam powiedzieć więcej o układzie zabudowy. Chcemy zainteresować naszych partnerów, czyli Nadleśnictwo Świdwin i Gminę Sławoborze, partycypacją w kosztach badań tego unikatowego obiektu – dodał rozmówca PAP.
