Największa nekropolia w Polsce z prestiżowym wyróżnieniem. Co jest tak wyjątkowego na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie?

Ogromna powierzchnia robi wrażenie

Cmentarz Centralny w Szczecinie od ponad stu lat stanowi jeden z najważniejszych punktów na mapie miasta. Utworzono go w 1901 roku, a obecnie rozciąga się na obszarze przekraczającym 170 hektarów, co czyni go najrozleglejszym miejscem pochówku w naszym kraju oraz trzecim pod względem wielkości na Starym Kontynencie. Wyprzedzają go tylko monumentalne kompleksy Ohlsdorf w Hamburgu i wiedeński Zentralfriedhof.

Wbrew pozorom to nie gigantyczny obszar zadecydował o nadaniu mu tego niezwykle zaszczytnego tytułu. Na mocy specjalnego rozporządzenia głowy państwa doceniono unikatową formę cmentarza połączonego z ogrodem, którego doskonały układ przestrzenny jest wybitnym wzorem sztuki sepulkralnej z początków ubiegłego stulecia.

– Jako Szczecinianie możemy być dumni, że jesteśmy opiekunami pomnika historii tak wyjątkowego w skali Polski, ale też Europy, cmentarza, który w sensie symbolicznym, ale i dosłownym łączy pokolenia minione, teraźniejsze i te, które przyjdą po nas – podkreśla Michał Dębowski, Miejski Konserwator Zabytków.

Cmentarz Centralny przypomina rozległy park krajobrazowy

Od samych początków istnienia ten ogromny teren był planowany jako strefa wypoczynkowa spleciona z miejscami pochówku. Wizję tę zrealizował znakomity miejski architekt Wilhelm Meyer-Schwartau przy ogromnym wsparciu specjalisty od zieleni, Georga Hanniga.

Projektanci genialnie wpletli w swoje plany naturalne wzniesienia, strumyki oraz liczne nierówności terenu. W efekcie powstała niezwykła przestrzeń poprzecinana szerokimi traktami, wzbogacona zbiornikami wodnymi oraz tysiącami drzew i krzewów reprezentujących wiele egzotycznych gatunków.

Zupełnie nie dziwi fakt, że lokalna społeczność bywa tutaj nie tylko przy okazji pogrzebów czy dni zadusznych. Dla ogromnej części mieszkańców Szczecina jest to najpopularniejsze miejsce do rekreacyjnych spacerów w granicach administracyjnych całego miasta.

Monumentalna Brama Główna, zabytkowa kaplica i wiatrak

W granicach tego ogromnego kompleksu kryje się mnóstwo elementów o nieocenionej wartości architektonicznej. Głównym symbolem tego miejsca niezmiennie pozostaje potężna brama wjazdowa oraz historyczna kaplica. Odwiedzający mogą tu również natrafić na doskonale zachowane nagrobki z czasów przedwojennych.

Prawdziwym punktem orientacyjnym jest ogromny Pomnik Braterstwa Broni, który widnieje na samym końcu najważniejszej osi widokowej. Wśród wielu ważnych miejsc pamięci wyróżnia się także niezwykły monument dedykowany ofiarom morza, przy którym regularnie gromadzą się rodziny marynarzy i rybaków.

Mało kto zdaje sobie sprawę z obecności starego wiatraka na cmentarnych gruntach. Ten dawny obiekt przemysłowy zyskał zupełnie nowe przeznaczenie i obecnie funkcjonuje jako punkt sprzedaży kwiatów, zniczy oraz rozmaitych akcesoriów potrzebnych podczas porządkowania mogił.

Kronika powojennej historii Szczecina

Prestiż tego miejsca nie opiera się wyłącznie na walorach krajobrazowych czy architektonicznych. To także swoista księga dziejów, w której od zakończenia globalnego konfliktu zbrojnego swoje miejsce spoczynku znajdują kolejne generacje osób tworzących współczesną społeczność miasta.

Wśród drzew leżą pierwsi osadnicy, wybitni naukowcy, artyści oraz działacze społeczni. Na każdym kroku można tu dostrzec obeliski przypominające o kluczowych momentach w dziejach całego kraju oraz regionu, dzięki czemu nekropolia pełni funkcję plenerowego muzeum lokalnej tożsamości.

Pomnik Historii. Co dokładnie oznacza ten prestiżowy status?

Nadanie tego elitarnego tytułu jest często utożsamiane ze standardowym ujęciem w rejestrze zabytków. W praktyce mówimy tu o dwóch zupełnie odrębnych formach ochrony prawnej dziedzictwa narodowego.

Zwykły wpis gwarantuje jedynie podstawowy parasol ochronny dla danego budynku czy obszaru. Tymczasem tytuł Pomnika Historii to najpotężniejsze wyróżnienie w skali całego kraju, wręczane osobiście przez prezydenta po akceptacji ministra odpowiedzialnego za kulturę.

Do tej wąskiej grupy trafiają wyłącznie te miejsca, które odegrały gigantyczną rolę w rozwoju sztuki czy nauki. To prawdziwa elita polskiego dziedzictwa, w której figurują już takie obiekty jak krakowski Wawel, wielicka kopalnia soli czy majestatyczna Hala Stulecia zlokalizowana we Wrocławiu.

Jakie obiekty na Pomorzu Zachodnim mają status Pomnika Historii?

Do tej pory zaledwie garstka miejsc w całym województwie zachodniopomorskim mogła się poszczycić obecnością w tym wyjątkowym zestawieniu. Wyróżniono chociażby zabytkową architekturę sakralną w Kamieniu Pomorskim, potężny kompleks cysterski w Kołbaczu oraz średniowieczne centrum Stargardu.

Właśnie teraz Cmentarz Centralny zasilił te prestiżowe szeregi. Co najbardziej zaskakujące, jest to absolutnie pierwszy obiekt zlokalizowany w samym Szczecinie, który zdołał pomyślnie przejść skomplikowaną procedurę weryfikacyjną.

Zarządzanie Cmentarzem Centralnym w Szczecinie. Ogromna odpowiedzialność

Otrzymanie tak ważnego tytułu generuje ogromną satysfakcję, ale nakłada też konkretne obowiązki. Codzienny zarząd nad terenem sprawuje Zakład Usług Komunalnych, który musi balansować między surowymi wymogami konserwatorskimi a bieżącą obsługą aktywnych miejsc pochówku.

– Pomnik historii to ogromne wyróżnienie, ale także odpowiedzialność. Z jednej strony mówimy o cennym, najwyższej rangi zabytku, który staramy się chronić i zachować dla potomnych, a z drugiej o czynnym cmentarzu, o którego funkcjonowanie dbamy każdego dnia – podkreśla Tomasz Wawrzyńczak, dyrektor ZUK.

Wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO będzie kolejnym krokiem?

Znawcy tematu od dawna alarmują, że wartość tego miejsca dalece wykracza poza ramy jednego państwa. Wpisanie nekropolii na listę prezydencką traktowane jest jako niezbędny fundament przed batalią o uznanie go za obiekt o statusie światowego dziedzictwa UNESCO.

Procedura ubiegania się o taki laur jest niezwykle zawiła i pochłania mnóstwo czasu, jednak niesamowita fuzja natury z architekturą sprawia, że szczeciński kompleks regularnie pojawia się w dyskusjach dotyczących kandydatur o zasięgu globalnym.

W tej chwili mieszkańcy mają jednak pełne prawo do radości. Jeden z najbardziej rozległych cmentarzy na naszym kontynencie dołączył do krajowej czołówki. To fantastyczna nagroda dla miejsca, które nieprzerwanie od 125 lat stanowi zielone płuca miasta oraz cenną galerię plenerową.

Cmentarz Centralny w Szczecinie. Miejsce, które po prostu trzeba zobaczyć

Chociaż dla lokalnej populacji to w pierwszej kolejności przestrzeń do refleksji po stracie bliskich, podróżnicy chętnie traktują ten obszar jako niesamowity rezerwat historii. Często podkreśla się, że to najbardziej malownicza nekropolia w tej części Europy, pełna rzadkich krzewów, spektakularnych widoków i pięknych rzeźb.

Właśnie teraz ta niesamowita przestrzeń otrzymała namacalny dowód swojej wybitności. Kompleks oficjalnie awansował do ścisłej czołówki krajowych pomników, co z pewnością wyryje się w świadomości mieszkańców równie mocno, jak nazwiska zmarłych wyryte są na starych, kamiennych tablicach.